Zarys historii Żandarmerii Wojskowej
Żandarmeria Wojskowa wywodzi się z tradycji napoleońskich, a oficjalną datą jej narodzin na ziemiach polskich jest 1812 rok, kiedy to dekretem Fryderyka Augusta, księcia warszawskiego, powołano Żandarmerię Księstwa Warszawskiego. Obecna formacja kontynuuje te wielowiekowe tradycje, łącząc funkcje policyjno-porządkowe wewnątrz Sił Zbrojnych RP ze współczesnymi wyzwaniami misji międzynarodowych.
Epoka Napoleońska i Powstania Narodowe (1812–1864)
Księstwo Warszawskie (1812): Pierwsza oficjalna formacja żandarmerii na ziemiach polskich powstała z inspiracji modelem francuskim. Do jej zadań należało utrzymanie porządku na tyłach armii oraz ochrona szlaków komunikacyjnych.
Królestwo Polskie (1815–1830): Po Kongresie Wiedeńskim utworzono Karabinierów Konnych, którzy pełnili rolę policji wojskowej i politycznej.
Powstanie Listopadowe (1831): W trakcie zrywu sformowano Dywizjon Karabinierów, walczący również na froncie.
Powstanie Styczniowe (1863): W strukturach tajnego państwa podziemnego działała Żandarmeria Narodowa. Służyła ona jako pion wykonawczy Rządu Narodowego, chroniąc urzędników i egzekwując wyroki sądów powstańczych.
Odrodzenie i II Rzeczpospolita (1914–1939)
Legiony Polskie (1914): Służbę etapową i porządkową przy Legionach zaczęły pełnić pierwsze oddziały żandarmerii nowej ery.
Odzyskanie Niepodległości (1918): Po powrocie Polski na mapę świata nastąpiło scalenie formacji z różnych zaborów. Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego powołało Dowództwo Żandarmerii polowej.
Wojna Polsko-Bolszewicka (1920): Żandarmi zabezpieczali tyły frontu, walczyli z dywersją, dezercją oraz realizowali zadania typowo bojowe.
Okres Międzywojenny: Sformowano 10 dywizjonów żandarmerii (przypisanych do Okręgów Korpusów). Dodatkowo w 1927 roku powołano elitarny Dywizjon Żandarmerii Korpusu Ochrony Pogranicza (KOP).
II Wojna Światowa i Okres Powojenny (1939–1989)
Kampania Wrześniowa (1939): Dywizjony żandarmerii realizowały zadania ochronne, regulacji ruchu wojsk oraz zwalczania piątej kolumny.
Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie: Pododdziały żandarmerii działały u boku aliantów (np. w II Korpusie Polskim generała Andersa), odpowiadając m.in. za dyscyplinę w obozach wojskowych.
Armia Krajowa: W strukturach Polskiego Państwa Podziemnego funkcjonowały komórki Wojskowej Służby Ochrony Powstania (WSOP).
Polska Rzeczpospolita Ludowa (1945–1989): Tradycyjna Żandarmeria Wojskowa została zlikwidowana przez władze komunistyczne. Jej zadania przejęła Wojskowa Służba Wewnętrzna (WSW), łącząca funkcje kontrwywiadu wojskowego i milicji garnizonowej.
Współczesna Żandarmeria Wojskowa (od 1990 roku)
Reaktywacja (1990): Na mocy zarządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 18 kwietnia 1990 roku formalnie odtworzono Żandarmerię Wojskową. Formacja ta oficjalnie rozpoczęła działalność 1 września 1990 roku.
Święto Żandarmerii: Na pamiątkę powołania formacji w Księstwie Warszawskim, oficjalne Święto Żandarmerii Wojskowej przypada na 13 czerwca.
Misje Zagraniczne: Od lat 90. polscy żandarmi biorą udział w operacjach pokojowych i stabilizacyjnych na całym świecie (m.in. na Bałkanach, w Iraku, Afganistanie) w ramach struktur NATO oraz misji ONZ.
Opracował
st. chor. sztab. w st. spocz. Artur Mikołajczak